Typar open tilgang


Open tilgang til forskingspublikasjonar kjem i fleire valørar, avhengig av korleis publikasjonen er finansiert, kva for status publiseringskanalen har og kor tilgjengeleggjørina går føre seg.

Grovt sett er det fire typar open tilgang:

 

 

Grøn open tilgang

Grøn open tilgang er tilgjengeleggjering av ein forskingspublikasjon gjennom eit institusjonelt arkiv eller forskaren si private nettside, men utan at den opphavlege publikasjonen nødvendigvis er opent tilgjengeleg hos forlaget. Dette skjer ved at forskaren lastar opp ein versjon av manuskriptet til institusjonen sitt arkiv. Det er ofte ein tidsperiode kor ein ikkje får lov til å offentleggjere fila (såkalla embargo), slik at ein må vente ei angitt tid før den arkiverte versjonen kan tilgjengeleggjerast. Elles kan grøn open tilgang naturlegvis kombinerast med dei andre formene for open tilgang, ved at ein først publiserer i eit gull-tidsskrift, og så eigenarkiverer.


Hybrid open tilgang

Hybrid open tilgang er ein opent tilgjengeleg publikasjon i ein kanal, til dømes eit tidsskrift som elles ikkje gjer publikasjonar opent tilgjengelege. Dette skjer ved at forfattaren betaler ei eiga publiseringsavgift («Article Processing Charge», forkorta til APC) for å dekke forlaget sine utgifter forbunde med publisering. Nokre gongar gjer ein publiseringskanal noko innhald opent tilgjengeleg for ein periode, men utan ein open lisens (for eksempel for å promotere innhald).


Gull open tilgang

Gull open tilgang er open publisering i en kanal kor alt som publiserast er opent tilgjengeleg frå publiseringstidspunktet. Finansiering av publiseringskanalar som ikkje tar leseavgift skjer som regel gjennom ei form for forfattarbetaling (APC). 


Diamant (eller platina) open tilgang

Diamant eller platina open tilgang er publisering i ein open kanal utan forfattarbetaling. Tidsskrift og bokseriar som driv med diamant OA finansierast ofte på anna vis enn gjennom tradisjonell forlagsverksemd, for eksempel med institusjonell støtte frå eit universitet eller som del av ein profesjonsorganisasjon. 

Vidare kan ein òg skilje mellom «gratis» og «libre», for å definere eigenskapane ved ein open publikasjon. «Gratis» er nokså sjølvforklarande, det er kostnadsfri tilgang til å lese publikasjonen. «Libre» er å ta openheita eit skritt vidare; ikkje berre er det gratis å lese publikasjonen, men det er også tillate å dele og gjenbruke han. Graden av gjenbruk ein ønsker å tillate definerast som regel ved hjelp av Creative Commons-lisensar.


For nærare forklaring av ord og omgrep, sjå ordlista vår.

 

Tekst: Open Science Toolbox/Unit


Del: Share to LinkedIn Share to Facebook Share by mail Share to Twitter